(Yazının 1. Bölümü vardır.)

Felice Bauer ve Franz Kafka. Fotoğraf: Bettmann/Corbis
  1. Bir sonraki gün Pazar günüydü. Kafka, Die Verwandlung’un ilk bölümünü arkadaşlarına okudu ve arkadaşları çok güldü. Daha o zamanlar bir şeyleri anlamış olmalıydı.
  2. Kafka, Felice’e bu kitabın bir parçasının ‘aşırı itici’ ve ‘mide bulandırıcı’ olduğunu ve öyküden memnun olmadığını söyledi. Ancak Kafka Felice’e bu yaratıcı ilerlemesinin ne kadar kötü olsa da ilişkilerine iyi geleceğini söyledi.– “Belki de yazdığım ve kendimi özgür hissettiğim sürece, daha değerli olacağım” dedi.
  3. Aralarındaki yazışmaları gözden geçirirken, Kafka yazdıklarından bir kısmını sergilemek istedi çünkü bu çaba çok özveriliydi, daha ziyade yaralarını kendi diliyle iyileştiren bir sanatkarın gururunu yaşıyordu.
  4. Kafka’nın arkadaşı Franz Werfel, Mart 1913’te Die Verwandlung’u Wolff’a önerdi. Wolff, bunu Die Weissen Blätter’in edebi editörü Franz Blei’ye önerdi. Musil, Die Neue Rundschau adlı dergisinde görmek istiyordu; ancak bir sonuca varmadı.
  5. Yine de 1913 yılı Kafka için çok iyi bir yıldı: Yargı ve The Stoker (ilk bölümü Amerika’yı anlatır) yayımlandı.
  6. Kafka, Nisan 1914’te Felice’le nişanlandı, ancak Temmuz’da ayrıldı. Evlilik bağı ona sadece teorik olarak hitap ediyordu.
  7. Sonra savaş zamanıydı. Kafka, ‘‘zorunlu bir görev’’ olan askerlik görevinden kaçtı. Ama kayın biraderi savaştı ve muhtemelen siper harbinden esinlendiğini Kafka’ya söyledi. Muhtemelen Kafka Ceza Sömürge’sinde üretkendi. Dava’da da 1914-15’te bir taslak hazırladı.
  8. Yazarlık kariyerindeki bu umut verici noktadan sonra Kafka gücünü daha da sürdürdü mü? Sürdürmedi. 1916’ya kadar yazarlığı akıntıya kapıldı. Başarısızlığından dolayı sigorta işinden ayrıldı. Kafka ve Felice barıştı Temmuz 1917’de ikinci kez nişanlandılar.
  9. 11 Ağustos 1917 sabahı saat 04.00’da Kafka aniden uyandı ve kanlı öksürmeye başladı. 4 Eylül’de doktorlar tüberküloz teşhisi koydu.
  10. Kafka ölüme yaklaştığını hissetti ve bir arkadaşına bunun kaderi olduğunu söyledi: ‘‘… bu sadece bir esinti, bunu tesadüfi bir darbe olarak değil, ortalamaya kıyasla oldukça tatlı bir şey olarak görüyorum. Geçmiş yıllarla karşılaştırıldığında oldukça iyi hissediyorum… “
Haziran 2015, Kafka’nın “Yargı” eseri, Fotoğraf: Tristram Kenton / Guardian
  1. Teşhis hiçbir şekilde Kafka’nın yazmasının sonu değildi, fakat o andan sonuna kadar sırtındaki sert bir kabuk gibi, bir yük taşıdı. Bu hastalığa alışarak bu şekilde yaşamaya başladı.
  2. Aralık 1917’de ikinci ve kararlı bir dönem için Felice’den ayrıldı. Felice bu ayrılığın üstesinden kolayca geldi ve bir yıl sonra başka bir adamla evlendi.
  3. Hastalık ve yalnızlık bir yazarın kolayca dağılmasına neden olabilir, ancak Kafka belli başlı nedenlerden dolayı yazmadı: Kendini mutlu etmek, yaşamak ya da karşı cinsteki kişileri etkilemek için.
  4. Peki Kafka neden yazıyordu? Ünlü ‘‘Babaya Mektup’’ kitabında – Kasım 1919’da Schelesen köyünde dağ köyünde gerçekleşmesi planlanan bir tatil sırasında- asla gönderilmemişti –  bütün eserlerini kendisini adamış adama adadı: “Yazdıklarım seninle ilgiliydi, orada senin göğsünde yakınamadıklarımdan yakınıyordum yalnızca.”

Korku, mizah, hayatın koşuşturması, rüyaların sürrealizmi- hepsi ilk cümleden anlaşılıyor.

  1. Bir kasabın oğlu olan Hermann Kafka, eski bir asker ve giysiler satan bir satıcıydı. Franz 1883’te doğduktan sonra Hermann ve eşi Julie’nin, beş çocuğu daha oldu. İkisi genç yaşta öldü, 3 kız kardeşi de Franz’dan uzun yaşamıştı. Hermann’ın Kafka’nın üzerinde sürekli bir baskısı söz konusuydu ve zalim baba rolüne sahipti.
  2. Kafka’nın Şeyi oyunu yazarı Alan Bennett şunları belirtiyor: ‘‘Hermann Kafka, o kadar çok kötü bir şekilde baskı yaptı ki ve tüm sanat alemi olduğu kadar ona sinsice bir sempati duymamak zor. Asla doğru yapmazlar.’’
  3. Bu arada Kureishi, Hermann’ın ‘‘karakterini’’ muhtemelen ‘‘Kafka’nın en iyi edebi karakterlerinden veya kurgularından’’ biri olarak adlandırmıştır.
  4. ‘‘Babaya Mektup’’, şikayetlerin hayret uyandırıcı listesidir. Franz Hermann’ın kendisine karşı verdiği mücadelesine inanıyordu.
  5. Yine de “Mektup“, babasına duyduğu içine hapsedilmiş saygıyla ilgili notlarla doludur. Franz, babasının yanında kendisini “sefil bir örnek” olarak görüyordu ‘‘Kendimi acınılası bir halde görürdüm, üstelik yalnızca senin önünde değil, tüm dünyanın önünde, çünkü sen benim için her şeyin ölçütüydün.”.
  6. Kafka babasına suçlayıcı sözlerle şöyle der: ‘‘Tamamen benden geçinmeyi kafana koymuşsun… Ve yalnızca sokmakla kalmayan, aynı zamanda hayatını sürdürmek için kan emen böceklerin savaşı vardır. Asıl paralı askerler bunlardır ve sen busun. Yaşama becerisinden yoksunsun…’’
2001 yılında York Theatre Royal’da Alan Bennett’in Kafka’nın Şeyi oyunu, Hermann Kafka’yı Matthew Kelly ve Franz’ı Matthew Rixon canlandırmıştır. Fotoğraf: Simon Warner / Theatre Royal York
  1. Bir böcek içgüdüsüyle davranışlarının sorumluluğunu almak demek, Dönüşüm dünyasına geri taşınmak demektir.
  2. Hikayede Gregor, böcek olma durumunu yavaş yavaş değiştirilemez olarak kabul eder, sonra, ailesinin çabalarına uyum sağlamaya çalışmaktadır ve – kendine acıma derecesine yenik düşerken – kendisinden çok utanmaktadır.
  3. Samsa ailesi üyeleri kendilerini Gregor’u nasıl benimsiyor? Film yapımcısı David Cronenberg, Susan Bernofsky’nin 2012 çevirisinin giriş kısmında bunu dikkat çekici bir şekilde şöyle anlatıyor: ‘‘Örneğin, dev bir böceğin Gregor’u yemesi durumu hayal bile edilemezdi.’’ Aksine, iyice burjuva bir tavırla, Samsa ailesi Gregor’un durumunu ‘‘ailenin yüzleştiği talihsiz bir sorun’’ olarak görüyor.
  4. Gregor’un kız kardeşi, Gregor’un odasına geldiğinde her şey çok korkunç görünür. Gregor’un odasındaki ‘‘canavar’’ ın Gregor olamayacağını, yani Samsa’ların evindeki bu tehlikeli varlığın zalimliğin bir kanıtı olduğunu şiddetli şekilde iddia etti. Gregor, bu kelimeleri dinlemek ve onları hissetmek için yeterince insani kalır ve cevabı hikayenin doruk noktası verir.
  5. Kafka üzerine yazı yazmış en seçkin yazarlardan bazıları, Gregor’un acı çeken bir aziz olduğu ve ailesinin bir canavar olduğu görüşünü benimser.
  6. Verdiği edebiyat derslerinde Nabokov öğrencilerine “Gregor, böcek şeklini almış bir insan, ailesi ise insan şekline bürünmüş böceklerdir.” ifadesini kullanıyor.
  7. Parıltılar kitabındaki Kafka üzerine yazdığı denemede, Walter Benjamin ‘‘Kafka’nın garip ailelerdeki babaların dev parazit gibi oğullarının sırtından geçindiğini gözlemlemiştir.
  8. Prisms’deki ‘‘Kafka Üzerine Notlar’’ ın Marksist analizi sırasında, Theodor Adorno, bu yazarın eserinde ne sıklıkta “parazitin yer değiştirdiğini, Gregor Samsa, babası değil, böcek haline geldi’’ dedi.
  9. Adorno’nun söylemek istediği şey, Kafka hikayesinin kurgusunda, kendi yansımasını, aynada ‘’perişan bir tip’’ olarak gören bir böceğin duygularını anlatıyor.
  10. ‘‘Baba’ya Mektup’’ hiç gönderilmemiş dikkat çekici bir eserdir- yani Kafka’nın bir diğer umutsuz flörtü, Prag’lı Julie Wohryzek adında bir terzi ile oldu. Kafka ona 1919 yazında evlenme teklifi etti. Hermann, oğlunun bu kararını çok acele verdiğini düşündü. Çift, yaşayacakları ev konusunda anlaşamadılar ve evlenmediler.
Prag’da Franz Kafka’nın heykeli. Fotoğraf: Alamy
  1. Fakat Kafka’nın Hermann’a vermesinin nedeni “zihinsel olarak evlenemeyeceği”, evliliğin “kendi [Hermann’ın] kendi nüfuz alanı” olduğudur olmasıdır. Başka bir deyişle, Kafka Hermann’ın onu cinsel-romantik bölgede onarılamaz şekilde deforme ettiğini hissetti.
  2. Kafka’nın hayatında iki önemli aşk vardı: ilki yetenekli tercüman Milena Jesenská-Pollak ile yaşadığı mektuplarla süren aşkıydı. Milena evliydi ve çok mutsuzdu, bu nedenle de ulaşılamazdı; ikincisi de, hem kendisi hem de Kafka bunun hakkında bir şeyler yapmak istedi.
  3. İkinci aşkı Dora Diamant idi. Kafka, 1923’te tatil beldesi Müritz’de onunla tanıştığında, Dora Diamant 19 yaşındaydı. Birkaç hafta içinde ikisi Berlin’de ya da Tel Aviv’de yeni bir başlangıç yapacakları bir gelecek planlıyorlardı. Kafka ölmeden son zamanlarını birlikte geçirdiler.
  4. Pennsylvania Üniversitesi’nde Kafka’nın eserleriyle ilgili ders veren Philip Roth (ve Dönüşüm’e saygısı için The Breast kitabını yayınlayan), bir zamanlar ‘‘I Always Wanted You to Admire My Fasting’’ ve ‘‘Looking at Kafka’’ başlıklı bazı bölümleri resimli olan bir bölüm makale yazdı, – Kafka gibi TB’de yaşar ve Newark’da İbranice bir öğretmen olarak yerleşir (burada genç Philip Roth’a öğrettiği yerde). Fakat eğer bu o Roth’un hayali olsaydı, Kafka’nın kendisi için hayal ettiği hayale yakın bile olamazdı.
  5. Temmuz 1922 tarihli bir mektubunda Kafka Brod’a ölümden biraz da olsa korktuğunu söyledi: ‘‘Oyun oynadığım şey gerçekten gerçekleşecek. Yazılarımla kendimi satın almadım. Hayatım boyunca ölüydüm ve şimdi gerçekten öleceğim. Hayatım diğer insanlarınkinden daha iyiydi ve ölümüm çok daha korkunç olacak’’ dedi.
  6. Kafka, büyük yazılarının her şeyin sonuna doğru son derece yaratıcı bir prova olarak görülebileceği ölçüde ölümle “oyuncak” olacağını söyledi: küçük intiharlar. Dönüşüm çok gerçekçiydi- en üzücü, en korkunç ve unutulmaz- hepsinden önemlisi.
  7. 1924 yılının ortalarında sağlığı kötüye gidiyordu. Hermann ve Julie’e geri taşınmak zorundaydı. Ağrılı tüberküloz yaralarından acı çekiyordu ve bir şeyler yutarken boğazındaki ağrı her zamankinden daha da kötüydü ve hiçbir şey yiyemiyordu. 40 yaşındayken, 3 Haziran 1924 öğleden sonra öldü.
  8. İskoç şair çevirmen Edwin Muir ve eşi Willa, İngiliz okuyuculara on yıllardır bildikleri ve sevdikleri Kafka’yı tanımalarına fırsat verdi. Dönüşüm, ilk olarak Eugene Jolas tarafından 1936’dan 1938’e kadar olan Transitions dergisinin üç sayısında yayınlandığında İngilizceydi.
  9. Ancak, ilk tek ciltli İngilizce çevirisi 1937’ye dayanır ve halk müziği müzikoloğu, şarkıcı, aranjör ve yazar olan AL Lloyd tarafından çevrilmiştir.
  10. Son zamanlarda, yeni çevirilerle, İngiliz okuyucuları Kafka’yı tekrar tekrar tanıyor. Stanley Corngold’un ‘‘Kafka’nın yazdığı eserlerdeki parıldayan sadeliği’’ olarak adlandırdığı şey, çarpıtan Muirlerin aşırı derecede zor beğenen olduğu biliniyordu.
  11. Elbette, çok iyi eserler edebi bir başyapıt olmalarına rağmen, tanım gereği mükemmel biçimini bulmuş olsa da genelde dramlara dönüştürülür. Steven Berkoff’un hareket merkezli Dönüşüm evrelemesi, bedenlerini, Gregor Samsa’nın mutasyona uğramış şekline sokmak için yetenekli sanatçıların başarılarını ortaya çıkarmasına izin verdi: ilk olarak 1969’da Berkoff, Brad Davis (1982), Tim Roth (1986), Roman Polanski (1988), ve Broadway’de 1989’da Mikhail Baryshnikov.
1969’da, Steven Berkoff “Dönüşüm” uyarlanmasında, Londra Roundhouse. Fotoğraf: Bryn Campbell
  1. The Fly (1986)’ın iyi bir fikir vermesi dışında, insanlar Cronenberg’in Dönüşüm’ün sinemaya nasıl uyarlayacağı merak edebilir. Bu filmin baş kahramanı kendini bir böceğe dönüşmüş halde uyanmıyor, aksine günler geçtikçe mutasyona uğruyor. Nabokov’un Gregor için söylediği gibi – “onun insancıl izlenimleri hala yeni böcek içgüdüleriyle karışıyor.”
  2. Kafka, yaratıkların bakış açısından anlatılan göze çarpan “Bir Köpeğin Araştırmaları”, “Bir Akademiye Rapor”, “Şarkıcı Josephine”, “Burrow” gibi birçok hikaye yazdı. Sanki şöyle demiş gibi: “İçinde bulunduğun vücudundasın, yaptığı sorunları yapar, ruh ne olursa olsun haykırır”.
  3. My First Kafka: Runaways, Rodents and Giant Bugs (2013), Matthue Roth’un Dönüşüm’ü yeniden anlattığı Rohan Daniel Eason’ın çizimleri ile hazırladığı çocuklar için bir kitaptır. Çocuklara yönelik edebiyatın indirgenemez, antropomorfik eğilimlerine oynamak iyi bir fikirdir.
  4. Kafka’nın orijinal eserinin genç okuyucuların ilgisini çekmeyeceği söylenemez. Geçen yaz paylaşılan bir aile tatili sırasında eski Penguen yayını Kafka’yı havuz kenarında okuyordum, kızımın dokuz yaşındaki bir arkadaşı kitabı aldı ve bana bu konuda soru sormaya başladı. Bir dahaki sefere baktığımda kitap kaybolmuştu.

“Ama Kafka ne kadar çok uğraşsa da onunla nişanlanan hiçbir kadın mutlu olamadı ve hep sorunlar oldu.”

                                                                                                           Hanif Kureishi

  1. Hiç başka bir Kafka olabilir mi? Bugün anlık yayıncılık, ihmal edilen kitap yığını ve 24 saat multimedya (kendi reklamını yapma) çağımızda yaşasaydı, bu yazarlık oyununa iyi bir başlangıç yapabilir miydi?
  2. Öyle olduğu hayal edilebilir, ancak göze çarpmayan türler için bir iş değil, hayatının eserini inceleyen ve bunun büyük bir kısmının yangınla yok olması gerektiği sonucuna varan biri için ideal değildir.
  3. Bir taraftan, Twitter’da Kafka’nın hayal edilmesi zor, ancak insanlığa inkar edilemez bir şekilde atasözü hediye etti. – ‘‘Dünyayla olan savaşında, dünyanın yanında ol.’’
  4. Sosyal medya, Kafka’ya eldiven, deri veya sert bir kabuk gibi uyum sağlayabilirdi. Onun suskunluğu ve sırrı, Kafka’yı Kafka yapan etkenlerden biriydi.
  5. O zaman, 2015’te, günümüzün en iyi fabl yazarlarının evinde yalnız, kasvetli bir ortamdayken, sıradan bir işte çalışarak, çok çaba sarf ederek bir yerlere varabileceğini düşünebilir miyiz? Bu akla pek mantıklı gelmiyor. Ancak, öyle ya da böyle, Kafka’nın öyküsü edebi kurgu tarihindeki en ünlü, en kısa öykü olarak değer görmeye devam edecektir.

(Bu yazı, Richard T Kelly’nin, Faber Buls tarafından yayınlanan,AL Lloyd tarafından çevrilmiş  Franz Kafka’nın Metamorphosis’in 2015 baskısına önsözünün düzenlenmiş bir versiyonudur.)

Yazan: Richar T. Kelly
Çeviren: Demet Yazıcı
Kaynak: theguardian

Düşünbil Portal’da yayımlanan, Düşünbil yazar ve çevirmenlerine ait herhangi bir yazı, çeviri, makale ve haber izin alınmadan basılı olarak ya da internet ortamında kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayınlanamaz. İzinsiz kullananlar hakkında hukuki yollara başvurulacaktır. Düşünbil Portal’da yayımlanan tüm özgün yazıların içeriğinden yazarları sorumludur.