Kafka’nın dev bir böceğe dönüşmüş şekilde uyanan bir adamın hikâyesi, ilk yayınlanmasının üzerinden yüz yıl geçmesine rağmen okuyucuları etkilemeye ve şoke etmeye devam ediyor. Birçok okuyucu Kafka’nın Dönüşümler’i tüm kurmaca edebi kurgu metinleri içinde en iyi kısa öykü olarak görüyor.

Royal Opera House, Linbury Stüdyosu, 2011, Metamorphosis’ten bir sahne. Fotoğraf: Tristram Kenton / Guardian
  1. Modern okuyucunun Franz Kafka’nın Dönüşüm (Die Verwandlung) – kurmaca edebiyat tarihindeki en ünlü kısa öyküsünü anlayabilmesi için ne bilmesi gerekir?
  2. Örneğin, Elias Canetti, hikâye hakkında Kafka’nın kendisinin de bu öyküyü ‘‘hiçbir zaman aşamayacağını, çünkü asla Dönüşüm’ün üstesinden gelinebilecek bir şey olmadığını ’’ yazmıştır.
  3. Kafka’nın edebi panteondaki yeri bir süredir güvence altına alınıyor, en çok George Steiner’in ifadesi memnun edici: Kafka’nın alfabenin K harfinde kendini yarattığı tek yazar olduğu söylenebilir.
  4. 2015’te Dönüşüm, 100 yaşını tamamladı. 1915’te, Kafka hikâyeyi bitirdiğinde basıldı ancak Kafka o zamanlar çok fazla tanınmıyordu.
  5. Kafka, 1912 sonbaharında Dönüşüm üzerine çalışmasına rağmen, aynı yılın 7 Aralık günü bir baskısını tamamladı. Ancak yayıncılar ile görüşmelerin uzaması ve mali durumlar –yanı sıra I. Dünya Savaşı – öykünün yayınlanmasını geciktiren birkaç etken oldu.
  6. Dönüşüm, sonunda Ekim 1915’te, avangart Alman aylık edebiyat dergisi Die Weissen Blätter tarafından dergisinde yayınlandı.
  7. Bir yüzyıl geçmesine rağmen, Dönüşüm hala okuyucuları nasıl cezbediyor? Bunun bir nedeni, bir tür korku hikâyesi olmasıdır. Temelinde bir adam böcek bedeninde uyanıyor. Chekhov, Joyce ya da Alice Munro’nun eksiksiz kısa eserlerinde bile dehşet okuyucuyu hayran bırakıyor.
  8. Bir diğeri de acıma duygusunun yanında, son derece komik olmasıdır. Gregor Samsa, altı bacağa ve kabuğa sahip bir şekilde uyanıyor; ancak onu rahatsız eden şeyin ‘‘seyahat edenlerin meslek hastalığı’’ olduğu türden bir boğaz şikâyeti olabileceğini düşünüyor. Bu duruma okuyucu gülmekten başka ne yapabilir ki?
  9. Üstelik daha fazlası da var. Gregor yatağında böceğe dönüşmüş halde ne olduğunu anlamaya çalışırken, şirketinden bir memur Samsa dairesini arıyor. Vladimir Nabokov, ‘‘İşten çıkarılmış tembel çalışanın kontrol edilmesindeki bu acımasız hızın, kötü bir rüyanın tüm özelliklerine sahip olduğunu’’ söylüyor. Fakat aynı zamanda saçmalıktır: Kişisel utanç, bu sahneye şahit olan insanların kolayca şok olmasına yol açan ani bir felakete yol açtı.
  10. Dönüşüm, Kafka’nın kâğıt üzerinde keşfettiği dünyayı örneklendiriyor- tanınabilir ancak gerçek değildir, eksiksiz olarak detaylandırılmış ama aynı zamanda bir hayal ürünü gibi.

 

Edinburgh Uluslararası Festivali, Wu Hsing-kuo Çağdaş Efsane Tiyatrosu, 2013, “Dönüşüm”. Fotoğraf: Murdo MacLeod / Guardian
  1. Italo Calvino’nun deyimiyle biz bu dünyayı ‘‘Kafkaesk’’ ya da ‘‘Kafkavari’’ olarak adlandırıyoruz.
  2. ‘‘Kafkaesk’’ terimi aniden, düşünce ve davranış alışkanlıklarının karıştırıldığı ve umutsuz hale getirildiği bir dünyada yaşamak anlamında kullanılır.
  3. Daha derin bir anlamda ifade etmek gerekirse bu terim, gerçeklikten kopmanın, kişinin -içinde bulunduğu koşullara bağlı olarak- kendi yarattığı dünyada boğulmasının tasviridir.
  4. Dönüşüm belki de tipik bir Kafka hikâyesidir.
  5. Öykünün ne kadar uzun süredir var olduğunu göz önüne aldığımızda, Kafka’nın ilk başlarda yazdığı yazıdan tam olarak memnun olmadığını anlayabiliriz. Kendisinin ikna olamadığı kanıtları incelerken bile. (“Okunamayan bir sonu var. Yetkinlikten her bakımdan uzak.”)
  6. Kafka hayattayken Dönüşüm’ün okunduğu, hatta insanların güldüğü gerçeği de var. Bir efsaneye göre Kafka’nın yaşamı boyunca bilinmediği ve eserlerinin yayınlanmadığı iddia ediliyor.
  7. Onun ölümünden sonra ünü yayılmasına rağmen, hayattayken konuşulacak bir üne kavuşmamıştır. Eğer küçük bir figür olsaydı bile, yine de hayranları olurdu. (Robert Musil gibi).
  8. 1915’te prestijli Theodor Fontane ödülünü kazanan dramatik yazar Carl Sternheim, bir yazarın başka bir yazara saygınlığının göstergesi olarak ödül olarak erilen parayı Kafka’ya verdi.
  9. 2015 Man Booker Ödülü kazanan yazarın, çalışmasını kendisinden daha iyi bulduğu başka bir yazara kazandığı 50.000 pound ödülünü verdiğini hayal edebiliyor musunuz?
  10. Kafka’nın başka bir hayranı da üniversite arkadaşı Max Brod’du. Max Brod Kafka’nın bir dahi olduğuna çoktan karar vermişti ve eserlerini yakıp kül olmasına tam zamanında müdahale etti.
Max Brod, Fotoğraf: Imagno/Getty Images
  1. Brod’a verdiği mektupta, Kafka’nın son isteği şuydu: ‘‘Sevgili Max, son isteğim: Geride ne bırakırsam, günlükler, taslak metinler, mektuplar, çizimler ve daha ne varsa her şey tamamen yakılsın ve okunmasın…’’
  2. Brod, Kafka’nın bu isteğine uymadı, arkadaşının birkaç yıl önce isteğini belirttiğini iddia ederek Kafka’yı dinlemedi; bunun üzerine Brod, böyle bir şey yapmayacağını açıkladı. Bir başka deyişle, buradan Kafka’nın kendini ağırdan sattığı sonucunu çıkarabiliriz.
  3. Ancak Kafka ortaya koyduğu bütün eserlerden sadece bu belirttiği birkaç kitabının geçerli olduğunu söylemiştir: “Yargı, The Stoker, Dönüşüm, Ceza Sömürgesi, Bir Köy Hekimi ve kısa öykü Açlık Sanatçısı”… Eğer bu kitaplara ulaşmak isteyenler varsa onlara da engel olamam’’ Kesinlikle bu hikâyeler birinin koruması gereken hikayelerdi.
  4. Dönüşüm’e bir göz atalım: Gregor Samsa; ailesini- annesi babası, küçük kız kardeşi- geçindirebilmek için çalışan ve sık sık iş gezisinde olduğu için nadiren evde kalan bir apartman dairesinde ailesiyle birlikte yaşayan gezici bir satıcıdır.
  5. Peki neden Gregor bu kadar çok çalışmak zorundaydı? Beş yıl önce babası çok para kaybetmiş ve Gregor alacaklıların birinin yanında işe başlamıştı. Kız kardeşi Grete çalışmak için çok küçüktü, annesinin astım hastalığı vardı ve babası iflas etmişti. Gregor, böyle bir zamanda evi geçindirecek, aileye bakabilecek tek kişiydi. Gregor’un hikâyesi bir gece uyuduğu evinde sabah bir değişiklik içinde uyanmasıyla başlıyor.
  6. Korku, mizah, hayatın koşuşturması, rüyaların sürrealizmini Almanca’da şu şekilde devam eden Dönüşüm’ün ilk cümlesi özetliyor: “Als Gregor Samsa, Morgen’leri, Träumen erwachte’siz, elinde Bett zu’da Einem ungeheuren Ungeziefer verwandelt.” (“Bir sabah, Gregor Samsa huzursuz düşlerden uyandığında, kendini yatağında dev bir böceğe dönüşmüş olarak buldu.”)

Kafka’nın harika yazıları, tüm bunların sonunda bir tür hayali prova olarak görülebilir.

  1. Gregor huzursuz düşlerden uyanmıştı ancak uyandığında karşılaştığı şey tam olarak neydi?
  2. ‘Ungeheuren’ sıfatı ‘çok büyük’, ‘Ungeziefer’ ismi ‘böcek’ anlamına gelir ‘‘ancak her ikisi de böceklerden çok kemirgenleri ima eder’’ paylaşılan baş belası ve iğrenç özelliği açısından.
  3. Hikayenin ilk İngiliz çevirmeni AL Lloyd kitaptaki böceği ‘‘devasa ve çok çirkin bir haşarat türü’’ olarak ifade etmiştir. “Dev bir böcek” Edwin ve Willa Muir’in söylemiydi. Son zamanlarda Michael Hofmann bu böceği ‘‘Canavar bir hamamböceği’’ olarak tanımladı.
  4. Cornell Üniversitesi’nde büyük bir hevesle Kafka’nın eserlerini öğreten Nabokov, tutkulu bir lepidopteristtir ve onun “sayısız küçük bacaklarına”, kahverengi rengine, karnın ve sırtın dışbükeyliğine dikkat çekerek Kafka’nın romanındaki böceği sınıflandırmaya çok dikkat etmiştir.
Ocak 2014, Toronto, Royal Alexandra Tiyatrosu’nda Dönüşüm’ün sahnesi için kostümlü prova. Fotoğraf: Rick Madonik / Getty Images
  1. Sherlock Holmes’a yaraşır bir sonuca varma şekliyle, Nabokov bu yaratığın ‘güçlü çeneleri’ olduğunu, bu uzuvlarını arka ayakları, yani üçüncü ayak çifti (küçük, güçlü bir çift) üzerinde doğrulup anahtarı kilitte döndürmekte kullandığını gözlemlemiştir. “Bu da bize üç ayak kadar olan vücut uzunluğunu verir.”
  2. Kafka ve Brod hikâyede “böcek” (wanze) konusunu tartıştılar. Fakat Kafka, okuyucularının yaratıcılığına daha fazla incelikle yaklaşmalarını istedi. Kurt Wolff’la 1915’te yaptığı mektuplaşmada kitabın kapağındaki böceğin çizimindeki düşüncesinde şöyle dedi :”Kitabın kapağına kesinlikle bir böcek çizilmesini istemiyorum!”.
  3. Kafka, kitabın böcekle bağdaştırılmaması için kitabın kapağında böcek resminin olmamasını istemiştir.
  4. Dönüşüm, çok kötü ve açıklanamayan bir talihsizliğe uğramış bir adamın hikâyesidir. Kendini rezil ve yabancı biri gibi hisseder, bu durum ailesinin onu bir yaratık seviyesine indirgemesine yol açarken, sevdiklerinin ona karşı davranışlarını da acılarını iki kat daha artırır.
  5. Saul Friedlander 2013’te yazdığı eserine “Kafka: Utanç ve Suçluluğun Şairi” adını verdi.
  6. Kafka’nın eserinde, birçok yazarda olduğu gibi çok acınası bir durum vardır.
  7. Kafka’nın kendini bir kenara atıp, kendi durumunu algılayıp daha sonra incelik kuvvetiyle öykücülüğe dayanan ustalıkla kurgusal şekillere dönüştürme biçiminde biraz soğukkanlılık var.
  8. Kafka çok önceleri yazı hayatına başlamanın “Şeytanın hizmetinde olmak” olduğuna karar verdi. Şeytanla antlaşmanın (hiç olmadığı halde) onun lehinde olmadığını biliyordu , fakat bu onun için yeterli olacaktı. Yazı yazmak her şeye rağmen yeterliydi ve sonuçta onu herhangi biriyle gerçek bir yakınlıktan kurtaracaktı.
  9. Şüphesiz Kafka, günümüzde kadınlara teslim edilme durumunu çağrıştırıyordu. Şüphesiz Kafka, cinsel partner olarak onlarla ilgilenen esrarengiz kişinin bilmecesidir; tamamen onunla aynı fikirde olmayan biyografi yazarlarına bırakmamız gereken bilmece.
  10. Dönüşüm’ün, elit grubun yanmaktan kurtardığı diğer eserlerle benzer olması dikkat çekicidir; Kafka, 1912’de, kuşkusuz hayatında bir kadının olduğu dönemde, eserlerini yazdı.
2013 yılında Dönüşüm’ün Londra Lyric Hammersmith’da sahneye uyarlaması. Fotoğraf: Tristram Kenton / Guardian
  1. Günden göre, Kafka, işçilerin yaralanma taleplerinde uzmanlaşmış bir sigortacıydı. Eğer bu işi bir yazarın ücret köleliği olarak görürse, yine de bunu yıllarca vicdanen yapardı.
  2. 1911 yılına gelindiğinde, Amerikan temalı “The Man Who Disappeared / Der Verschollene” başlıklı bir roman üzerinde – verimsiz bir şekilde – çalıştığını hissediyordu. (Sonradan romanın adı ‘Amerika’ oldu.)
  3. Daha da kötüsü, 1911’de Kafka’nın bir asbest fabrikasına olan ilgisinden dolayı babasından yardım isteme fikri ona rahat vermedi- Bu durum Kafka’yı cesaretlendirdi ancak sıkıntı ve mutsuzluklarla sonuçlandı.
  4. Ağustos 1912’de Brod’un evinde Prag’da Kafka, Felice Bauer ile tanıştı. Felice 24 yaşında, Brod’un kayınbiraderinin kuzeniydi ve Berlin’den buraya ziyarete gelmişti. Berlin’de diktafon üreten bir firmanın sekreteri olarak çalışıyordu. Kafka ondan hoşlandı ve her gün mektup yazarak onu baştan çıkarmaya çalıştı.
  5. Tabii ki, bu mektuplaşma olayında mesafenin de apaçık bir etkisi vardı ve Kafka arada mesafe olmasına rağmen, bu ruhani sevgiyle bile onu baştan çıkarabilirdi.
  6. Hanif Kureishi, Kafka’nın “kadınları çıldırtmak ve kışkırtmak konusunda çok iyi olduğunu” söyledi ve ekledi “Ama Kafka ne kadar çok uğraşsa da onunla nişanlanan hiçbir kadın mutlu olamadı ve hep sorunlar oldu.”
  7. Kafka, Felice’i “mutlu, sağlıklı, kendine güvenen bir kız” olarak tanımladı. Felice belki de herhangi bir Kafka hayranından daha neşeliydi. Aslında yazdıklarına delice düşkün değildi. Ancak üretkenliği üzerinde canlandırıcı bir etkisi oldu.
  8. Aşklarının ilk aylarında Yargı ve Dönüşüm’ü yazdı. İlkini Felice’e ithaf etti.
  9. 17 Kasım 1912’de Felice’e yazdığı mektubunda, aniden başka bir hikâye fikrinin onu etkilediğinden dolayı ( ‘beni çok yordu’ ) Der Verschollene’nin aralıklı ilerleyişinden ötürü canının sıkıldığını söyledi.
  10. Kafka’nın kitabı adım adım sona yaklaştı. 23 Kasım’da Felice’e yeni hikâyesinin “biraz korkunç” olduğunu tuhaf ama normal bir şeymiş gibi dile getirdi.

(Bu yazı, Richard T Kelly’nin, Faber Buls tarafından yayınlanan, AL Lloyd tarafından çevrilmiş  Franz Kafka’nın Metamorphosis’inin 2015 baskısına önsözünün düzenlenmiş bir versiyonudur.)

Yazının 2. Bölümü vardır.

Yazan: Richar T. Kelly
Çeviren: Demet Yazıcı
Kaynak: theguardian

Düşünbil Portal’da yayımlanan, Düşünbil yazar ve çevirmenlerine ait herhangi bir yazı, çeviri, makale ve haber izin alınmadan basılı olarak ya da internet ortamında kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayınlanamaz. İzinsiz kullananlar hakkında hukuki yollara başvurulacaktır. Düşünbil Portal’da yayımlanan tüm özgün yazıların içeriğinden yazarları sorumludur.